Metoda to za mało – strategie pracy z tekstem – PRIMUS – Centrum Wiedzy i Umiejętności
dr Gabriela Olszowska

Metoda to za mało - strategie pracy z tekstem


Strategia – sposób prowadzenia jakiś działań zwykle na większa skalę, perspektywiczny plan działania
Technika – sposób wykonania pracy w jakiejś dziedzinie

Gdy podejmuje się dyskusję o roli polonisty w trakcie pracy nad tekstem, także literackim warto wziąć pod uwagę stanowisko Vygostkiego związane z uczeniem się, tzw. strefę najbliższego rozwoju dziecka, rzucające wyzwanie wszechogarniającej nauczycielskiej mądrości na jedynie słusznej drodze strukturalnego rozbioru tekstu, którą hołdują niektórzy poloniści. Polonista w trakcie pracy z tekstem winien stwarzać możliwości uczenia się przez dziecko na jego poziomie rozwoju. Należy rozważyć, co jest ważniejsze dzieło literackie czy rozwój ucznia, przyszłego odpowiedzialnego czytelnika. Czy i w jakim stopniu dzieło literackie musi przesłaniać aktualne możliwości ucznia? Czy i w jakim stopniu da się być wiernym tradycyjnym polonistycznym powinnościom?
Wspomniany badacz rozpatrywał dwa poziomy rozwojowe:
Pierwszy – tzw. rozwój aktualny czyli poziom funkcji umysłowych, wyznaczony przez samodzielne rozwiązywanie problemów, najprościej mówiąc to, co dziecko już potrafi rozwiązać samodzielnie w danym momencie czasowym.
Drugi – tzw. rozwój potencjalny – to, co dziecko mogłoby osiągnąć, otrzymując pomoc nauczyciela w trakcie wykonywania zadania lub przy współpracy z więcej umiejącymi rówieśnikami.
Zachodzi istotna różnica pomiędzy tymi dwiema formami rozwoju dziecka: Pierwsza jawi się jako strefa najbliższego rozwoju, wskazując funkcje, które jeszcze nie dojrzały, lecz są w trakcie dojrzewania. I ta właśnie strefa jest krytycznym obszarem uczenia się i nauczania wg Vygotskiego. To uczenie tworzy sferę najbliższego rozwoju, gdyż w niej powstają różnorodne wewnętrzne procesy rozwoju, ujawniające się tylko wówczas, gdy dziecko znajduje się we wzajemnych oddziaływaniach z innymi ludźmi z najbliższego (np. szkolnego) otoczenia i podejmuje współpracę z dorosłym. W momencie internalizacji procesy te stają się częścią samodzielnego rozwoju ucznia. Vygotski zwraca uwagę na fakt, iż zwyczajowo nauczanie ukierunkowane jest na poziom rozwoju, który już został osiągnięty – takie nauczanie jest nieskuteczne, twierdzi ponadto, że jednym naprawdę skutecznym (dobrym) nauczaniem jest nauczanie wyprzedzające rozwój.

To stanowisko przynosi poloniście parę implikacji:
Nauczanie języka polskiego powinno być skierowane na poziom rozwoju ucznia tuż przed jego obecnym stadium.
Polonista i inni uczący odpowiadają za obserwowanie nauki ucznia w celu określenia obecnego i potencjalnego rozwoju, aby rozpoznać sferę najbliższego rozwoju we wszystkich obszarach nauki.
Polonista musi podjąć trud stworzenia środowiska uczenia się, dostarczając pozytywnych przykładów do skutecznego uczenia się: uczeń musi obserwować różnych użytkowników języka w trakcie mówienia i czytania, których poziom opanowania języka należy do poziomu rozwoju potencjalnego danego ucznia.
Polonista powinien organizować takie środowisko nauczania, które pozwala uczniowi na podejmowanie zdań, wspierając go i aktywizując innych uczących.

Różne strategie i techniki służące poloniście rozpoznawaniu poziomów oddziaływania tekstów obecnych na języku polskim (zwłaszcza tekstów opartych na akcji) uświadamiają z jednej strony uczniom – czytelnikom te poziomy, z drugiej organizują pracę nad tekstem w taki sposób, aby w klasie o zróżnicowanych zdolnościach mogły zaistnieć różne poziomy rozumienia (i docenienia) tekstu:
A – podejście narracyjne – dążenie uczniów i nauczyciela do budowania świadomości akcji, ze szczególnym uwzględnieniem kolejności i możliwości podążania za rozwojem wątków na poziomie akcji
B – podejście symboliczne – budzenie świadomości, że akcja i okoliczności towarzyszące narracji służą znaczeniom uniwersalnym, świadomość przenośni (parabol, przypowieści) i zmyślenia w narracji oraz w opisie
C – podejście symboliczno-lingwistyczne to uświadamianie znaczenia warsztatu literackiego, np. znaczenie struktury dzieła, doboru środków artystycznych i słownictwa, wykorzystanie konwencji, rozwój krytycznego rozumienia związków pomiędzy formą a treścią.

Strategie i techniki w porządku alfabetycznym.

Nazwa

Co się robi?

Po co? Co się zyskuje?

Artykuł

Pisanie fikcyjnych artykułów do czasopism przez bohaterów.

Personalizacja bohaterów i wydarzeń.

Wyobrażanie sobie bohatera i prezentacja bohatera z jego własnej perspektywy

– Pomoc w refleksji przez dopełnianie tekstu

– Aktywne zagłębienie się w narrację

Casting

Obsadzanie ról

Dobieranie prawdziwych aktorów do ewentualnej adaptacji filmowej lub teatralnej danego dzieła

Rozważenie – jaki aktor byłby najlepszym odtwórcą danej postaci: wysoki/niski, młody/stary, głos niski/wysoki itp.

Ewentualne dobieranie z argumentacją fotografii znanych aktorów

Dopełnianie osoby bohatera przez wizualizację

Wnioskowanie na podstawie fragmentów tekstu literackiego na temat postaci bohatera

Stereotypowe lub oryginalne motywowanie i interpretowanie postaci

Wspólne wyobrażanie tego, jak powinien wyglądać bohater

Rozważanie różnych cech postaci literackiej – wstęp do charakterystyki przez dopasowanie

Cebulka

3-krotne czytanie tekstu.

Kartka A4 podzielona na 4 części (można ją złożyć), po pierwszym przeczytaniu – wpisywanie luźnych skojarzeń, po drugim – samodzielne określenie tematyki, po trzecim – wpisywanie najlepszych fraz, stwierdzeń, po czwartym stawianie pytań do tekstu. Na zakończenie szukanie odpowiedzi.

Cdn.

Wycięte fragmenty z tekstu służą grupom do przewidywania tego, co stanie się w następnym fragmencie

Przerywanie czytania w ważnym dla rozwoju akcji momencie i zachęta do zgadywania, w jakim kierunku może/mogłaby rozwijać się akcja

Utwierdzanie czytelnika w jego rozumieniu narracji

Rozwijanie umiejętności logicznego porządkowania segmentów akcji

Poszukiwanie się przyczyn i skutków

Dochodzenie obrazkowe

Rysowanie jako sposób na znajdowanie sensu fragmentu o szczególnej randze problemu

Tworzenie obrazu na podstawie wskazówek z tekstu

Wyobrażanie jak coś lub coś powinno wyglądać

Właściwe uzewnętrznianie np. opisu przez zbiorowe rysowanie i prezentację wynegocjowanego konsensusu

Użycie alternatywnej ikonograficznej formy przybliżającej tekst.

Odkrywanie dzięki innym ich rozumienia

Dopasowanie własnych intuicji do prawdziwego przedstawienia tekstu

Forma bardzo przystępna dla czytelników z niewielkim doświadczeniem czytelniczym

Drzewo

Rysowanie schematu przypominającego drzewo

Można zaprezentować związki krwi pomiędzy bohaterami lub relacje np. tematyczne – kto kogo zna, jak się ludzie poznali, jaki mają interes, co wspierają

Wspomaganie czytelnika

Tworzenie struktury ułatwiającej postęp w czytaniu i odczytywaniu sensów

Szukanie związków formalnych w tekście

Prezentacja struktury dzieła

Dziennik czytelnika

Prowadzenie zeszytu z notatkami, refleksjami, pytaniami, odniesieniami do danej lektury, innych lektur szkolnych i prywatnych, innych tekstów kultury

Uczenie reagowania na tekst

Nadawanie wartości prywatnym ocenom i osobistemu podejściu

Prowadzenie i dokumentowanie doświadczeń czytelniczych

Rozwijanie samodzielności czytelniczej

Dziennik intymny bohatera

Wykonanie fikcyjnego dziennika (intymnego, więziennego, kroniki) jednego z bohaterów, odzwierciedlając jego reakcje na zdarzenia, prowadzenie codziennych zapisków, notatek, prezentacja ewentualnych planów podróży,

Personalizacja bohaterów i wydarzeń, wyobrażanie sobie bohatera i prezentacja bohatera z jego własnej perspektywy

Pomoc w refleksji nad bohaterem przez dopełnianie tekstu

Aktywny udział w narracji

Dziennik TV

Prezentacja zdarzeń z utworu w formie wiadomości telewizyjnych – położenie nacisku na relację z zewnątrz

Rozważenie, co może być wiadomością

Przeniesienie wydarzenia literackiego do znanej formy przekazu codziennego. Popularyzacja tekstu.

Odtworzenie dziennikarskiej konwencji

Tworzenie dystansu pomiędzy odbiorem wydarzeń przez bohatera a czytelnika, widza

Dziennik prasowy

Wykonanie tytułowej strony dziennika wypełnionej wiadomościami opartymi na najważniejszych wydarzeniach z tekstu bazowego.

Jw.

Gorące krzesło

Indywidualne lub grupowe przyjęcie roli pisarza, bohatera /bohaterów w celu odpowiedzi na pytania stawiane przez resztę klasy (można odgrywać role miłośników, detektywów, badaczy problemu, naukowców itp.).

Naświetlanie motywacji działań bohaterów i ich predyspozycji

Zachęta do wnikliwości przy studiowania tekstu

Włączanie czytelników do akcji utworu

Pobudzanie refleksyjnego stosunku wobec dzieła literackiego

Linia czasu

Prezentacja czasowych relacji pomiędzy zdarzeniami, miejscami, osobami

Wydarzenia z życia bohatera, ich częstość, odległość w czasie i przestrzeni

Zwrócenie uwagi na strukturę dzieła i kolejność wydarzeń

Wyjaśnianie związków przyczynowo-skutkowych

Przygotowanie ram czasowych celem szybkiego odwoływania się do wydarzeń z dzieła

Kolaż

Streszczenie, wyciąg jako literacka reprezentacja utworu, sygnalizowanie pewnych aspektów, wyjątków – tworzone przez fragmenty zdań, rysunki, fotografie, gazety, inne materiały (np. rekwizyty)

Reprezentacja tekstu bez konieczności powrotu do narracji.

Znalezienie i wybór środków zastępczych tekstu

Dopasowanie znalezionego materiału do tekstów

Wzajemne odniesienie wszystkich trzech poziomów odbioru testu

Końce

Wyciągi z lukami w tekście w celu skupienia czytelniczej na stylu i języku autora. Grupy sugerują własne słowa jako uzupełnienie, co prowadzi do własnego rozumienia stylu fragmentu i części poprzednich

Podkreślenie językowych właściwości tekstu, zwrócenie uwagi na składnię

Zachęta do stawiania hipotez i spekulowania

Rozwój świadomej refleksji nad budową tekstu

Zachęta do uświadamiania czytelnikowi roli alternatywy i konsekwencji dokonanej decyzji

Kontekst kulturowy

Rekonstrukcja i wnioskowanie nt. pełnego –historycznego, obyczajowego tła działania bohaterów, wydarzeń, miejsca (np. dom, zamku), przypuszczalnych zajęć, zainteresowań, relacji międzyludzkich – rozważnie profilu (typu) postaci pod tym kątem

Określenie społecznych i kulturowych wpływów na konstrukcję postaci, wydarzenia,

Wskazanie społecznych i kulturowych motywacji powstania tekstu

Określenie intencji autora, jego stronniczości, typu wiedzy o świecie, celów

Dopełnienie świata przedstawionego tekstu

Sprawdzanie wiarygodności tekstu

Wyszukanie stereotypów i kalek społecznych

Koresponden-cja

Pisanie pojedynczych listów przez bohaterów do innych postaci z utworu lub postaci wymyślonych, lub stała korespondencja nt. poczynań postaci głównej

Żywe uczestniczenie w życiu postaci literackich i w wydarzeniach z tekstu – wykazanie się znajomością charakteru postaci

Komentowanie tekstu z punktu widzenia innych postaci, a nie z punktu widzenia czytelnika – poszerzanie pola odbioru

Mapa, schemat miejsca, plan sytuacyjny

Przedstawienie podróży lub jednego szczególnego miejsca (budynku, ulicy)

Mapa fikcyjna lub autentyczna na całej ścianie z miejscami na cytaty, rysunki, wydarzenia, które np. można odegrać tworząc związki przestrzenne z mapą

Konkretyzacja tekstu przez jego wizualizację

Budowa świadomości struktury dzieła

Rozwój umiejętności opisu miejsca

Śledzenie wydarzeń

Dopasowanie zdarzeń i miejsc

Narrator alternatywny

Opowiadanie treści wydarzeń z innego punktu widzenia niż zrobił to autor, np. z pozycji postaci drugoplanowej lub epizodycznej w 1 osobie, w 3 osobie

Opowiadanie powtórne z różnym zabarwieniem emocjonalnych

Dopełnianie charakterystyki

Stwarzanie nowej perspektywy, nowego punktu widzenia dla powieści –

Zabawa z tekstem jako forma przybliżenia tekstu

Przedstawienie zależności pomiędzy prezentowanymi faktami a punktem widzenia

Podkreślanie wyboru stylu i oryginalności języka

Odskocznia lub tzw. rzutki

(darts)

Dzieło literackie jest punktem wyjścia, a analiza fikcji literackiej koncentruje się na szczegółowej analizie ważnego problemu ogólnego:

  1. Fikcja literacka w porównaniu z autentycznym materiałem faktograficznym na temat tego samego problemu

  2. Fikcja literacka w porównaniu z inną fikcją literacką, która prezentuje innego typu podejście do tej problematyki

Pokazanie dzieła literackiego jako punkt wyjścia do zdobywania wiedzy na temat pewnego szerszego zagadnienia.

Opowiadanie pozwala na personalizację spraw i wyzwala osobisty stosunek do zagadnienia

Wczuwanie się w świadomość ludzi mających związek z danym problemem (punktu widzenia kaleki, płci, kogoś o innej pozycji społecznej)

Od środka

Od końca

Dochodzenie do odbioru całości tekstu lub jego fragmentu na podstawie wiadomości, listu lub innego fragmentu – odgadnięcie znaczenia całości z kontekstu, przewidzenie następstw, odwracanie porządku może prowadzi do zdemaskowania pierwotnej intencji autora

Motywacja czytelników do podjęcia czytania przed czytaniem całego tekstu

Zachęta do spekulacji nt. akcji postaci, stylu

Poszerzenie możliwości oferowanych przez tekst

Szukanie wskazówek czytelniczych, Rozwiązywanie problemów

Pajęczyna

(Diagramy pajęcze)

Rysowanie diagramu odzwierciedlającego idee utworu, zawierającego kluczowe pytania lub czynniki wpływające na wydarzenia

Prezentowanie w syntetyczny sposób związków pomiędzy głównym bohaterem a innymi postaciami lub związków pomiędzy wydarzeniami a głównym tematem

Znajdowanie wzorów i prawidłowości, związków mających znaczenie dla całości tekstu

Kierowanie uwagi na strukturę i formę

Określanie tematów i problematyki konstruującej tekst

Plastycy

Wykonanie ilustracji, okładki, plakatu, (itp.) z naciskiem na dopasowanie ilustracji do tekstu, ukazanie ilustracji jako formy interpretacji tekstu, budowanie odbioru w celu dopełnienia dyskusji nad tekstem.

Praca w charakterze eksperta czytelniczego – nacisk na styl i nastrój pierwowzoru literackiego – wybieranie wydarzeń lub momentów godnych uchwycenia, uzasadnienie podjętych decyzji co do sposobu reprezentacji tekstu

Czytanie na poziomie interpretacyjnym

Podkład dźwiękowy

Planowanie muzyki, komponowanie, odtwarzanie, dobieranie fragmentów muzycznych mogących towarzyszyć akcji lub jej sekwencji w celu nadania znaczenia lub jego wyjaśnienia

Wydobycie właściwości ilustracyjnych muzyki, synestezja

Dopasowanie niewerbalnych form do znaczeń zawartych w tekście

Rozwijanie wyczucia ogólnej atmosfery i kontekstu utworu

Rozdziały alternatywne

Planowanie w formie rozmowy lub wykonanie w formie pisemnej brakującego rozdziału (środkowego, końcowego), który jakoby nie zachował się, został odnaleziony, został usunięty przez autora

Rozwijanie poczucia alternatywności i podkreślanie roli decyzji odautorskich

Dopasowanie nowego materiału językowego do wersji “kanonicznej” przez odtworzenie słownictwa, składni, konwencji

Sąd

Przesłuchanie

Spotkanie z…

Odegranie istotnych dla dzieła prawdziwych lub fikcyjnych spotkań bohaterów, mających wpływ na rozwój akcji

Odegranie spotkań po zakończeniu akcji (np. po latach) w celu zbadania motywacji działania i oceny bohatera przed sądem

Kształtowanie aktywnego stosunku czytelnika do tekstu

Prześledzenie konfliktów i form nacisków na działania bohatera

Śledzenie związków przyczynowo-skutkowych

Scenariusz

scenopis

skupienie się na tym, co bohaterowie mówią, relacjach między nimi, mnie czynnościach

Charakteryzowanie bohaterów przez sposób mówienia

Scenografia

lub jej elementy np. kostiumy

Zaprojektowanie scenografii lub tylko jej elementów, np. strojów bohaterów.

– Jak powinny wyglądać osoby wraz z rekwizytami?

– Jak powinno wyglądać miejsce?

– Jak powinno wyglądać wydarzenie?

Przedyskutowanie projektów, wykonanie ich wraz z zapiskami autorskimi, co do roli i funkcji.

Zastanawianie się nad różnymi cechami bohaterów

Ćwiczenie wyobraźni i jej zdolności od konkretyzacji

Czynienie ludzi i miejsc bliższymi i prawdziwszymi nastolatkowi

Zwrócenie uwagi na kontekst i szczegóły .

Osadzanie w kontekście kulturowym np. przez dostarczenie źródeł ikonograficznych

Sesja zdjęciowa

Wykonanie serii ilustracji przedstawiających sposób patrzenia kamery – kąt ustawienia kamery, cięcia, światło, itp.

Ewentualnie poszukanie w prasie takich fotografii, które odpowiadałyby zamierzeniom reżyserskim.

Wspieranie odbioru jednego kanału odbioru innym

Praca ze znajomymi środkami przekazu

Selekcja symboli – obrazów

Wspieranie odbioru literatury.

Motywowanie i podtrzymywanie zainteresowania

Sto pytań do…

Sesja pytań naiwnych

Zadawanie przez grupy własnych pytań do jakiegoś fragmentu

Wybieranie kluczowego pytania (zagadnienia), nad którymi pracuje się w grupach lub przedstawia się na forum klasy.

Hierarchizowanie pytań, ich selekcja

Umiejętność stawiania pytań

Rozpoznawanie właściwych problemów i zagadnień wartych przedyskutowania

Zachęta do przyjęcia aktywnego, pytającego stosunku wobec tekstu

Spotkanie z autorem

Zorganizowanie prawdziwego lub wyobrażonego spotkania z autorem

– Przygotowanie pytań i ich zadawanie

– Wyobrażanie sobie zadawania pytań

Bezpośredni kontakt ze specjalistą

Postrzeganie tekstu przez pryzmat wyjaśnień autora autentycznego lub wyobrażonego

Spotkanie czytelnika z autorem na gruncie tekstu

Ścieżki myślowe

Tworzenie mowy wewnętrznej postaci w krytycznych momentach lub we fragmentach istotnych dialogów

Przeciwstawianie dialogu wewnętrznego (pogoni myśli, strumienia świadomości) zewnętrznemu – słowom wypowiedzianym. Wskazanie sprzeczności między myślą/intencją a działaniem i wypowiedzią.

Zachęta do refleksji i uświadomienie sobie roli emocji, odczuć i myśli

Rozpoznawanie stosunku, typów związku pomiędzy bohaterami

Wnioskowanie

Wprowadzanie czytelnika ku bliższemu, aktywnemu kontaktowi z bohaterami i zdarzeniami

Umożliwienie charakterystyki wewnętrznej pośredniej

Śledztwo dziennikarskie

Prezentacja ważkiego problemu w formie dokumentalnej na podstawie dodatkowych informacji stworzonych poza warstwą pierwotną tekstu

Podkreślanie głównego problemu utworu

Odniesienie tekstu do niektórych materiałów dotyczących tego tematu

Prezentowanie dokonywanego wyboru i organizacji materiału

Odkrywanie intencji autorskich, stronniczości autora

Wartościowanie, wypowiadanie sądów

Materiały publikowane na stronie centrumprimus.edu.pl można wykorzystywać pod warunkiem podania źródła i autora.